de Gavergids 1993 nr. 3

BEZIENSWAARDIGHEDEN

Het kasteel van Potegem

Het kasteel van Potegem, gelegen aan de Zuiderlaan, is één van de oudste en belangrijkste gebouwen van het Waregemse patrimonium. Van feodale burcht tot riante privéwoning, het kasteel heeft een lang en boeiend verhaal te vertellen. Dat het gebouw niet toegankelijk is voor het publiek neemt niet weg dat we toch een tipje van de historische sluier kunnen oplichten.

Suzy VANHOUTTE

Het domein Potegem wordt al vermeld in de tweede helft van de 10de eeuw, onder de benaming Potingehem of Pottingehem. Deze namen zijn afgeleid uit het Frankische Pottinga haim, wat 'de woning van de lieden van Potto' betekende. Hoe het kasteel er toen uitzag, kunnen we niet met zekerheid zeggen. Het zou aanvankelijk een versterkte burcht zijn geweest. In Flandria Illustrata (1644) beschrijft Sanderus het als een bewoonbare, mooie en riante herenwoning.

De eerste vermelding van Potegem vinden we in een schenkingsakte uit 964-65. In de akte schenkt Arnulf I de Grote, de toenmalige graaf van Vlaanderen een deel van zijn bezittingen in onze streek aan de Sint-Pietersabdij van Gent. De schenking omvatte heel Desselgem en belangrijke delen van Beveren-Leie en Waregem.

Feodaal was Waregem versnipperd in verschillende heerlijkheden, lenen en achterlenen. Twee derden van het Waregemse grondgebied was afhankelijk van de kasselrij Kortrijk, een derde (de heerlijkheid Potegem) van de kasselrij Oudenaarde. De grens tussen beide kasselrijen werd gevormd door de Gaverbeek. Heer van Waregem was de baron of baanderheer van Ingelmunster, die het centrum van de gemeente bezat, met o.a. de parochiekerk. Maar de voornaamste ingezetene van Waregem was de heer van Potegem. Hij had rechtsmacht in zowel lage, middelbare als hoge graad, en dus het recht om de doodstraf uit te spreken.

Ca. 1260-1270 verdwijnt Potegem uit het bezit van de Sint-Pietersabdij. In de 16de eeuw, toen de Spaanjaarden heersten in onze streken, bewoonde Walter van Potegem, derde graaf van de heerlijkheid van Ingelmunster, het kasteel. Hij had het verzet tegen de Spaanse bezetter gesteund, net zoals de heren van Nokere, Wortegem en Kruishoutem. De steun moest geheim blijven, maar kwam uiteindelijk toch ter ore van de spionnen van Ferdinand van Alvarèz. Onmiddellijk droeg de beruchte hertog van Alva de hertog van Castilië op om de muitende heren op te pakken en hun burchten in te nemen.

Eerst ging het slot van Kruishoutem in de vlammen op, daarna dat van Wortegem. In Nokere was de burcht verlaten, dus op naar Potegem ... Hier werd zo fel gevochten dat de bewoners zich genoodzaakt zagen te vluchten. Ze hielden zich verborgen in de onderaardse gang die het kasteel verbond met de Sint-Amandus-kerk op de markt. De burcht brandde gedeeltelijk uit, en de graaf dook onder in Gent. Hij bleef een gezocht man tot de Spaanse koning Filips II hertog Alva liet terugroepen. De veroordeelden kregen genade. Walter van Potegem bleef in Gent waar hij enkele jaren later vermoord werd tijdens een stadwandeling.


het kasteel van Potegem in Antonius Sanderus' Flandria Illustrata (1641-1644)

Op het einde van de 18de eeuw vervangen de Franse bezetters de eeuwenoude feodale structuur door een rationele indeling in departementen en gemeenten. De heerlijkheid Potegem gaat op in de gemeente Waregem. De nieuwe gemeentegrenzen vallen samen met de vroegere parochiegrenzen. In 1830, het jaar van Belgiës onafhankelijk, richten Ivo en Julie Van Robaeys in het kasteel van Potegem een exclusief jongenspensionaat op. Op dit pensionaat kreeg o.a. de in 1840 in Waregem aangekomen schatrijke Felix de Ruyck zijn opvoeding.

De 19de eeuw kondigt het einde aan van het tijdperk van grootgrondbezit. Het O.C.M.W. verkoopt het kasteel in 1930 aan Robert Vindevogel. Hij geeft architect Viérin de opdracht het kasteel volledig te restaureren. Na de eerste wereldoorlog was het kasteel op zijn oude grondvesten heropgebouwd. Toen werd ook de linkervleugel bijgebouwd. Viérin gaf het kasteel een nieuw neobarok uiterlijk. Kenmerkend voor de Vlaamse neobarok zijn de rode bakstenen, de trapgeveltjes en de door versiering onderbroken rechte lijnen. Merkwaardig is het peervormige torentje, dat zichtbaar is vanop de hippodroom en vanuit het O.C.M.W.

Het kasteel, dat nu bewoond wordt door de familie Devos, is omringd door een mooi aangelegd park, met o.a. een vijver en rozentuin. Tot de collectie van het kasteel behoort o.a. het beroemde schilderij Het Hanengevecht van de Vijfse kunstschilder Emile Claus.